Nasze działania

1. Usunięcie barier migracyjnych dla organizmów wodnych w Białej Tarnowskiej

Projekt udrożnienia korytarza ekologicznego Białej Tarnowskiej zakłada modernizację czterech barier migracyjnych w jej korycie zlokalizowanych w miejscowościach Pleśna, Ciężkowice, Grybów i Kąclowa. Przewidziane w projekcie działania inwestycyjne związane
z modernizacją istniejącej zabudowy hydrotechnicznej mają na celu odtworzenie ciągłości ekologicznej koryta Białej Tarnowskiej w jej górnym i środkowym biegu.

2. Reintrodukcja łososia w Białej Tarnowskiej

Projekt zakłada przeprowadzenie zarybienia łososiem (Salmo salar). Gatunek ten, z racji kilkudziesięcioletnich negatywnych antropogenicznych oddziaływań (zabudowa hydrotechniczna, zanieczyszczenia, przełowienie), całkowicie wyginął w zlewni górnej Wisły. W trakcie realizacji projektu zostaną przeprowadzone w 2012 oraz 2013 roku zarybienia Białej Tarnowskiej nie żerującym wylęgiem łososia łącznie 1 200 000 szt. Wybór wylęgu nie żerującego ma sprzyjać uruchomieniu naturalnych procesów selekcji w celu uzyskania najbardziej wartościowego materiału genetycznego osobników odtwarzanej populacji. Planowane zarybienia stanowić będą swoistą kontynuację prac na rzecz restytucji łososia w dorzeczu Górnej Wisły realizowanych od 2004 roku wspólnie przez WWF Polska, Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie, Okręg Polskiego Związku Wędkarskiego w Krośnie oraz Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie, przy pomocy innych Okręgów PZW (Kraków, Rzeszów, Nowy Sącz). Podczas tych prac w latach 2005 -2009 Białą Tarnowską zarybiono wylęgiem nie żerującym łososia w ilości 357 000 sztuk, a średnia przeżywalność łososia (lata 2005-09) w tej rzece od stadium wylęgu żerującego do stadium narybku jesiennego wyniosła 1,97 %. Prowadzone dotychczas zarybienia nie doprowadziły do odtworzenia populacji, jednak wyniki badań przeżywalności wylęgu łososia wskazują, że nie ma żadnych przeszkód środowiskowych dla reintrodukcji tego gatunku w zlewni Górnej Wisły.

Najważniejszym powodem niepowodzeń podejmowanych dotychczas działań jest fakt, że obecnie ok. 90 % zlewni Wisły jest odcięte od Morza Bałtyckiego stopniem we Włocławku. Obecne prace nad modernizacją przepławki dla ryb na tym stopniu pozwalają przypuszczać, że w ciągu najbliższych kilku lat przywrócona zostanie możliwość dotarcia łososia do licznych tarlisk położonych w karpackich dopływach Wisły.

3. Wyznaczenie korytarza swobodnej migracji rzeki Białej Tarnowskiej i stworzenie warunków do jego funkcjonowania.

Stabilizacja biegu rzek zabudową regulacyjną jest kosztowna i wywołuje niekorzystne skutki morfologiczne (obniżanie się dna rzek prowadzące do nadmiernego wzrostu pojemności koryt), hydrologiczne (zmniejszenie retencjonowania wód powodziowych na dnie doliny i przyspieszenie ich odpływu, skutkujące wzrostem kulminacji fal powodziowych w niższym biegu rzeki) i ekologiczne (zmniejszenie różnorodności siedlisk i biocenoz rzecznych i nadrzecznych). Na odcinkach dolin o słabym zagospodarowaniu terenów nadrzecznych celowe jest zatem dopuszczenie do swobodnej migracji koryta w obszarze zalewowym.

Jednym z celów projektu jest wyznaczenie korytarza swobodnej migracji rzeki Białej Tarnowskiej w umożliwiających takie rozwiązanie odcinkach doliny. Po wstępnej analizie uwarunkowań przyrodniczych i wizji terenowej wytypowano dwa odcinki, które zostaną szczegółowo zbadane pod kątem możliwości utworzenia w nich korytarza swobodnej migracji rzeki:

– odcinek Izby-Florynka w obrębie Beskidu Niskiego, o długości ok. 12,5 km

– odcinek Stróże-Jankowa w obrębie Pogórza Ciężkowickiego, o długości ok. 4,5 km.

Korytarz swobodnej migracji rzeki zostanie wyznaczony na podstawie historycznego zasięgu migracji koryta Białej Tarnowskiej, zasięgu terasy zalewowej, lokalizacji obiektów wymagających ochrony przeciwerozyjnej oraz oceny podatności brzegów rzeki na erozję. Tam, gdzie wyznaczony korytarz swobodnej migracji rzeki obejmie działki prywatne, Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie zwróci się do ich właścicieli z ofertą wykupu gruntów.

Efektem swobodnego kształtowania koryta rzeki i jego migracji w obrębie korytarza będzie:

– ograniczenie kosztów przeciwerozyjnej zabudowy brzegów rzeki,
– wzrost morfologicznego i hydraulicznego zróżnicowania rzeki, prowadzący do zwiększenia różnorodności siedlisk organizmów wodnych,
– samoczynne odtwarzanie wczesnych stadiów sukcesyjnych roślinności nadrzecznej, które nie powstają w przypadku stabilizacji biegu cieku,
– zwiększenie retencji wód powodziowych wskutek formowania nisko położonych terenów zalewowych w trakcie migracji cieku,
– zmniejszenie zdolności transportowej rzeki i zwiększenie dostawy gruboziarnistego rumowiska
z erodowanych brzegów, sprzyjające powstrzymaniu wcinania się rzeki i odtworzeniu aluwialnego dna koryta.

4. Restytucja ciągłości populacji płazów w dolinie Białej Tarnowskiej.

W dolinie Białej Tarnowskiej występuje dużo unikatowych gatunków zwierząt. Jednym z nich jest kumak górski - gatunek bezogonowego płaza przypominający małą ropuszkę z charakterystycznymi pomarańczowymi plamami na spodzie ciała.

Niestety, zachodzące w ostatnich latach zmiany w funkcjonowaniu polskiej gospodarki owocują odejściem od form zagospodarowania terenu sprzyjających do tej pory temu gatunkowi. W liczebności kumaka obserwuje się dość silny regres, związany m.in. z postępującą izolacją jego siedlisk i zanikiem miejsc rozrodu. Zanim zatem poszczególne populacje kumaka zostaną zamknięte przez rozbudowę osiedli, dróg, czy zmianę struktury krajobrazu, ważne jest, aby zapewnić jego populacjom (a równocześnie innym gatunkom) możliwości przemieszczania się, rozgęszczania i ponownego kolonizowania opustoszałych siedlisk.

Rolę takich korytarzy ekologicznych mogą pełnić doliny rzeczne, które z definicji nie powinny podlegać presji inwestycyjnej. Jedną z najważniejszych dolin łączących dzikie obszary górskie z wyspami dzikiej przyrody na Pogórzu (np. z bogatym przyrodniczo Pasmem Brzanki) jest dolina rzeki Białej. Poprzez stworzenie w tym rejonie dodatkowych miejsc rozrodu płazów w ramach projektu zostaną przywrócone zagrożone zerwaniem połączenia między bogatym przyrodniczo Beskidem Niski, i ostojami przyrody pogórzy.

5.Przywrócenie integralności zasięgu populacji małży i rekolonizacja populacji w dorzeczu rzeki Białej Tarnowskiej.


Wody rzek górskich na ogół charakteryzują się wysokim stopniem czystości. Niestety, wiele z nich niesie obecnie wody zanieczyszczone, co odbija się niekorzystnie nie tylko na możliwościach wykorzystania takich wód, ale również na florze i faunie, które w nich występują.

Jednym z najcenniejszych przedstawicieli fauny zamieszkującej wody górskie jest skójka gruboskorupowa (Unio Krassus), rzadki gatunek małża, ujęty na tzw. Czerwonej Liście obejmującej gatunki zagrożone wyginięciem. Ostatnie, często osłabione populacje skójki gruboskorupowej występują też w kilku rzekach karpackich, jedną z nich jest Biała Tarnowska.

Skójka gruboskorupowa jest filtratorem: odżywia się materią organiczną niesioną przez wody rzeczne. Z jednej strony jest gatunkiem oczyszczającym wody naszych rzek, z drugiej strony, jako organizm filtrujący wodę jest bardzo wrażliwa na zanieczyszczenia, pełni rolę tzw. bioindykatora.

Obecnie w dość wyraźny sposób poprawia się stan wód płynących w Polsce. W najbliższych latach, po spodziewanym wdrożeniu projektów kanalizacji i oczyszczania ścieków, przewiduje się dalszą poprawę jakości wody w rzekach. Stwarza to możliwości odtworzenia naturalnej fauny i flory rzek karpackich. Wobec ogromnej roli środowiskowej małży ważna jest ich ochrona, aby doczekały tego momentu .

Jednym z celów projektu jest wzmocnienie i odbudowanie ciągłości populacji skójki gruboskorupowej w rzece Białej Tarnowskiej. Duża populacja o ciągłym zasięgu nie tylko umożliwi przetrwanie tego unikalnego gatunku, ale również przyczyni się do podniesienia jakości wód i, jako gatunek umożliwiający wykrycie skażeń, będzie strażnikiem czystości tej ważnej rzeki.

6. Renaturyzacja lasów i zarośli łęgowych oraz roślinności kamieńców rzeki Biała Tarnowska

Spośród wszystkich siedlisk przyrodniczych z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej, do których ochrony jest zobowiązana Polska, w największym stopniu zagrożone są siedliska przyrodnicze związane z dolinami rzecznymi. Stan przeważającej części łęgów, siedlisk najbardziej typowych dla dolin rzecznych, został zarówno w regionie kontynentalnym jak i alpejskim określony jako niewłaściwy. Do najistotniejszych zagrożeń dla tego typu siedliska przyrodniczego należą: działania z zakresu ochrony przeciwpowodziowej prowadzone niezgodnie z zasadami dobrej praktyki regulacji rzek i potoków górskich oraz ekspansja gatunków obcych. Ciągłość dawnych lasów łęgowych w dolinie Białej Tarnowskiej została zniszczona przez inwestycje liniowe oraz przekształcanie terenów leśnych w użytki rolne. Istniejące niewielkie płaty cechują się zaburzoną strukturą przestrzenna i wiekową. W wielu przypadkach są też zniszczone mechanicznie lub zaśmiecone.

Kolejnymi siedliskami przyrodniczymi związanymi z korytami rzeki, których stan w większości uznano za nieodpowiedni jest kompleks trzech typów siedlisk przyrodniczych są: pionierska roślinność na kamieńcach górskich potoków, zarośla wrześni na kamieńcach i żwirowiskach górskich potoków oraz zarośla wierzby siwej na kamieńcach i żwirowiskach górskich potoków. Siedliska te występują wyłącznie w Karpatach i na Pogórzu, a obszar Natura 2000 „Biała Tarnowska” stanowi jeden z najistotniejszych terenów ich występowania. Podobnie jak łęgi, także i kamieńce nadrzeczne do prawidłowego funkcjonowania wymagają zachowania nieregulowanego przebiegu koryta rzecznego oraz naturalnego rytmu zalewów rzeki. Istotnym zagrożeniem dla tych siedlisk przyrodniczych jest inwazja gatunków obcych. Ze względu na łatwość zajmowania nowych przestrzeni i łanowy typ wzrostu, nie dopuszczają one do rozwoju roślinności charakterystycznej dla siedlisk nadrzecznych. Tworzą w ich miejscu jednogatunkowe płaty roślinności wypierając gatunki rodzime.

W ramach renaturyzacji lasów i zarośli łęgowych oraz roślinności kamieńców korytarza rzeki Biała Tarnowska zaplanowano zwiększenie zajmowanej przez nie powierzchni i poprawę stanu zachowania istniejących płatów. W miejscach, gdzie została przerwana naturalna ciągłość lasu nasadzane będą typowe dla łęgów gatunki drzew i krzewów. Proces odnowienia zakłada odtworzenie naturalnej roślinności łęgowej przy jednoczesnym usunięciu obcych gatunków inwazyjnych. Dla realizacji tego celu wybrano działki będące w posiadaniu RZGW Kraków.

Przywrócenie ciągłości tych siedlisk w korycie rzeki Biała Tarnowska w znaczący sposób poprawi ich stan zachowania w całym regionie alpejskim oraz na Pogórzu. Wpłynie także na możliwość migracji licznych gatunków związanych z dolinami rzecznymi, w tym także gatunków wymienionych w załączniku II Dyrektywy Siedliskowej, np. skójki gruboskorupowej, płazów (kumaka, traszki), wydry i bobra. Nie do pominięcia jest również rola ochronna nadrzecznych zbiorowisk roślinnych – przede wszystkim łęgów. Wzrastając w strefie zalewowej, łagodzą one skutki okresowych wezbrań wody; mają niebagatelny wpływ na zdolności retencyjne podłoża. Poza tym poprzerastane korzeniami brzegi mają nieporównywalnie większe szanse na przetrwanie okresów wzmożonych przepływów wody, niż brzegi pozbawione takiej biologicznej ochrony bądź też zabezpieczane narzutem kamienno – siatkowym.

Całkowity koszt Projektu: 18 728 717,00 PLN Kwota dofinansowania ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego: 15 919 409,45 PLN

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Fundusz Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko